Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tạo nền tảng phát triển văn hóa số

Theo Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), năm 2025 doanh thu tiền sử dụng tác quyền đạt hơn 424,3 tỷ đồng (tăng 8%), trong đó riêng từ website và ứng dụng số đã mang về gần 298 tỷ đồng. Thực tế này cho thấy tài sản trí tuệ trên môi trường trực tuyến đang trở thành nguồn lực kinh tế đặc biệt quan trọng.

Quang cảnh Hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số”. Ảnh: Báo Nhân dân

Ngày 27/8, tại Hà Nội, Báo Nhân Dân đã tổ chức Hội thảo "Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số".

Phát biểu khai mạc diễn đàn, Tiến sĩ Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân khẳng định, sở hữu trí tuệ phải được nhìn nhận là một bộ phận không thể tách rời của hạ tầng thể chế cho kinh tế số, kinh tế tri thức và phát triển văn hóa. Bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, thể chế phải đi trước một bước, vừa bảo đảm quản lý vừa khuyến khích sáng tạo, dứt khoát loại bỏ tư duy lối mòn "không quản được thì cấm".

Cách tiếp cận không thể chỉ dừng ở bảo hộ và ngăn chặn vi phạm, mà phải hướng tới khai thác nguồn lực sáng tạo, hình thành thị trường cho sản phẩm trí tuệ và xây dựng hệ sinh thái từ Sáng tạo-Sở hữu-Phân phối. Đây là tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW, Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 và Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045, với mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045.

Đề án Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo Quyết định số 611/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ cũng yêu cầu xây dựng nền tảng số dùng chung cho toàn ngành văn hóa, gắn mã định danh số cho tài sản, di sản văn hóa để xác lập quyền sở hữu và kiểm soát khai thác.

Về pháp luật chuyên ngành, Luật Sở hữu trí tuệ cho phép chủ thể quyền áp dụng biện pháp công nghệ để bảo vệ quyền, yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, gỡ bỏ nội dung vi phạm trên mạng; đồng thời quy định trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian.

Nghị định số 17/2023/NĐ-CP và Nghị định số 134/2026/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm của nền tảng, cơ sở dữ liệu về quyền tác giả, quyền liên quan và các vấn đề mới từ trí tuệ nhân tạo. Việc bảo hộ cũng cần song hành với bảo đảm an ninh mạng.

Cũng theo Tiến sĩ Phan Văn Hùng, đặc tính lan truyền nhanh chóng và vô giới hạn của môi trường số khiến các cơ chế bảo vệ thụ động, phản ứng theo từng vụ việc đơn lẻ trở nên hụt hơi trước thực tiễn vi phạm quy mô lớn bằng công nghệ. Do đó, giải pháp cốt lõi là phải chuyển dịch mạnh mẽ sang cơ chế định danh, truy vết, phối hợp và chống tái phạm, đi từ "xử lý khi có vi phạm" sang "chủ động quản trị và phòng ngừa vi phạm".

Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên Đại biểu Quốc hội chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cảnh báo về xung đột bản quyền sâu sắc ở giai đoạn "đầu vào" của mô hình AI. Việc các doanh nghiệp công nghệ tự ý quét dữ liệu từ sách báo, âm nhạc, di sản của Việt Nam để huấn luyện các mô hình AI thương mại mà không xin phép, không trả tiền là hành vi khai thác trái phép tài nguyên quốc gia.

Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu chỉ ra rằng, dù Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi theo Luật số 131/2025/QH15 và Nghị định số 17/2023/NĐ-CP đã cho phép ngoại lệ khai thác văn bản cho mục đích nghiên cứu phi thương mại. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại khoảng trống về nghĩa vụ minh bạch dữ liệu huấn luyện khiến chủ thể quyền sở hữu không có công cụ tự phát hiện vi phạm.

Để ngăn chặn rủi ro di sản số quốc gia bị thu thập miễn phí ra công cụ nước ngoài, ông kiến nghị Quốc hội cần luật hóa nghĩa vụ minh bạch dữ liệu huấn luyện trong Luật Trí tuệ nhân tạo, thiết lập cơ chế đăng ký bảo lưu quyền tập trung, đồng thời nâng cao hoạt động giám sát tối cao đối với việc thực thi các quy định buộc gỡ bỏ nội dung lậu.

Bên cạnh đó, ông Quản Tuấn An, Trưởng phòng Quản lý và hợp tác quốc tế thuộc Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã nhận diện thẳng thắn những hạn chế trong quy trình đối soát thù lao thủ công, dẫn đến chậm trễ và sự phân mảnh cơ sở dữ liệu giữa 6 CMO hiện nay. Điều này khiến cho lượng tiền bản quyền tồn đọng khổng lồ không thể phân phối.

Để khắc phục điểm nghẽn này, ông Quản Tuấn An khẳng định quản trị dữ liệu của CMO phải được xác định là một nghĩa vụ pháp lý cốt lõi, đòi hỏi về tính chính xác, khả năng truy xuất của dữ liệu ủy quyền và áp dụng các mã định danh tương thích quốc tế.

Bên cạnh việc chuẩn hóa trách nhiệm giải trình qua báo cáo điện tử và xây dựng hành lang pháp lý cho thỏa thuận đại diện đối ứng quốc tế, ông đề xuất cần sớm nghiên cứu áp dụng cơ chế cấp phép tập thể mở rộng (ECL) đối với một số lĩnh vực đặc thù như sử dụng âm nhạc tại các tụ điểm thương mại hay khai thác dữ liệu huấn luyện AI thương mại hóa để nghĩa vụ trả tiền bản quyền được thực thi khả thi và thuận lợi.

Tại hội thảo, các đại biểu thống nhất cao về việc khẩn trương hiện thực hóa Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số, xây dựng sàn giao dịch bản quyền số liên thông quốc gia để trả lời minh bạch 3 câu hỏi cốt lõi: ai sở hữu, ai có quyền sử dụng và lợi nhuận thu được từ sản phẩm đi về đâu.

Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số không còn là câu chuyện riêng lẻ của bất kỳ cá nhân hay doanh nghiệp nào. Vấn đề này cần phải bảo đảm sự phát triển bền vững của nền kinh tế và công nghiệp văn hóa quốc gia. Chỉ khi các ranh giới pháp lý được xác định rõ ràng và các công cụ công nghệ hiện đại được vận hành đồng bộ, quyền tác giả mới thực sự trở thành một "hạ tầng niềm tin" vững chắc cho sự sáng tạo.

(theo baochinhphu.vn)

Nguồn: https://baochinhphu.vn/bao-ho-quyen-so-huu-tri-tue-tao-nen-tang-phat-trien-van-hoa-so-102260828114123835.htm